Rodzaje smogu

Smog to zjawisko atmosferyczne, stanowiące poważne zagrożenie dla zdrowia mieszkańców dużych miast oraz okolic zakładów przemysłowych. Jego nazwa ma swoje źródło w dwóch angielskich słowach „smoke” i „mist”, oznaczających dym i mgłę. Powstaje z połączenia znajdującej się w powietrzu pary wodnej z pyłowymi zanieczyszczeniami różnych frakcji i ma postać żółto-brązowej „chmurę” lub mgły o charakterystycznym, nieprzyjemnym zapachu. W poniższym tekście opowiemy o jego rodzajach, przyczynach powstawania, potencjalnych zagrożeniach dla zdrowia człowieka oraz o sposobach zabezpieczania się przed nim.

Jakie są rodzaje smogu?

Zasadniczo wyróżnia się dwie odmiany smogu — londyński i typu Los Angeles.

Smog londyński (zwany też zimowym lub redukującym) tworzy się w okresie zimowym w wyniku nagromadzenia się zanieczyszczeń, będących wynikiem spalania węgla (sadzy, tlenków węgla) oraz emisji dwutlenku siarki (SO2) i pyłów.  Zanieczyszczenia te mogą łączyć się z mgłą, tworząc zawieszone w powietrzu krople kwasu siarkowego (H2SO4). Smog zimowy zaobserwowano po raz pierwszy w połowie XIX wieku, choć jego najczęściej stosowana nazwa wzięła się od przypadku z 1952 roku, gdy w wyniku wysokiej koncentracji dwutlenku siarki (3,5 mg/m3 powietrza) w trwającym od 5 do 8 grudnia smogu zmarło około 4 tysiące osób.

Smog typu Los Angeles (nazywany także letnim lub fotochemicznym) tworzy się w miesiącach letnich przy bezwietrznej pogodzie (prędkości wiatru nieprzekraczającej 2 m/s), gdy temperatura osiąga 25-35°C i towarzyszy jej wzmożony ruch uliczny. W takich sytuacjach tlenki azotu i węglowodory reagują ze światłem, tworząc niebezpieczne aldehydy, ozon i azotan nadtlenku acetylu. Taki smog nie tylko powoduje m.in. bóle głowy, podrażnienia oczu i skóry oraz alergie, ale też szkodzi roślinom i zwierzętom. Smog fotochemiczny występuje często w obrębie miasta Los Angeles, od którego wzięła się jego potoczna nazwa. Początkowo tworzył się wyłącznie w strefach subtropikalnych, jednak wraz z ociepleniem klimatu jego strefa występowania znacznie się rozszerzyła.

smog
Guangzhou city and polluted sky

Czynniki wpływające na powstawanie smogu

Oprócz samej obecności zanieczyszczeń, do tworzenia się smogu przyczyniają się przede wszystkim:

  • bezwietrzna pogoda,
  • duża wilgotność powietrza (zimowy tworzy się przy ok. 85%, a letni przy wilgotności do 70%),
  • inwersja powietrza (czyli unoszenie się mas ciepłego powietrza nad zimnymi),
  • ukształtowanie terenu (większe prawdopodobieństwo w obniżeniach terenu, np. w nieckach lub dolinach).

Skutki wdychania smogu

Jak pokazują dane zebrane przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Warszawie, oddychanie smogiem, czyli dostarczanie do organizmu zawartych w nim szkodliwych substancji, może skończyć się poważnymi problemami zdrowotnymi. Już sam tylko dwutlenek siarki podrażnia drogi oddechowe, powoduje skurcze oskrzeli i uszkodzenia płuc, a także ogranicza zdolność krwi do przenoszenia tlenu. Nawet krótkotrwałe wystawienie na jego działanie jest bardzo groźne dla astmatyków.

Bardzo niebezpieczne są także wchodzące w skład smogu pyły zawieszone frakcji PM10 i PM2.5. Pyły PM10 wyraźnie zwiększają ryzyko rozwoju schorzeń układu oddechowego, m.in. ostrego zapalenia oskrzeli i obturacyjnej choroby płuc. Natomiast pyły mniejszej frakcji PM2.5 mogą przedostawać się bezpośrednio do krwi (dostając się nawet do mózgu) i być przyczyną miażdżycy oraz zapaleń naczyń krwionośnych.

W skład smogu często wchodzi także benzo(a)piren. Jest to substancja rakotwórcza, uszkadzająca wątrobę, nadnercza oraz układ krwionośny i oddechowy. Badania przeprowadzone przez Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego wykazały także jego negatywny wpływ na rozwój płodu. Ponadto, długotrwałe wystawienie na jego działanie prowadzi do rozwoju zapaleń górnych i dolnych dróg oddechowych u niemowląt, a u kilkulatków wpływa na obniżenie ilorazu inteligencji.

Jak zapobiegać smogowi?

Przede wszystkim należy ograniczyć emisję zanieczyszczeń powietrza. Najważniejsze jest wyeliminowanie spalania śmieci w domowych piecach oraz wymiana kotłów na nowocześniejsze, bardziej przyjazne środowisku. Warto także ograniczyć intensywność ruchu drogowego w obrębie miast i zwiększyć powierzchnię obszarów zielonych. Ważne jest także zapewnienie ruchu powietrza przez pozostawianie wolnych od zabudowy tzw. korytarzy powietrznych. Zakłady przemysłowe powinny zaś zadbać o filtry o dużej wydajności oraz technologie ograniczające emisję szkodliwych substancji.

Jak zabezpieczyć się przed smogiem?

Mimo wzrostu świadomości odnośnie do niebezpieczeństw, jakie niesie ze sobą smog, perspektywa ograniczenia i wyeliminowania tego zjawiska jest wciąż odległa. Warto zatem odpowiednio się przygotować na wypadek jego wystąpienia. Jak? Oto kilka sposobów na zabezpieczenie siebie oraz swojego mieszkania:

Maski z filtrem

Gdy smog się już pojawi, należy ograniczyć wychodzenie na zewnątrz do absolutnego minimum. Z domu nie powinny wychodzić zwłaszcza kobiety w ciąży, dzieci i młodzież, astmatycy, osoby starsze, alergicy oraz osoby cierpiące na zaburzenia układu krwionośnego lub oddechowego. Na konieczne wyjścia powinno się zaś wyposażyć w maseczki z wysokowydajnym filtrem HEPA (dostępne w aptekach) lub maski antysmogowe z wymiennymi filtrami. Najlepszym wyborem będą te zatrzymujące także pyły PM2.5.

Oczyszczacze powietrza

Urządzenia te służą filtracji powietrza, wchłaniając je i przepuszczając przez oddzielne lub zespolone elementy filtracyjne. Tak oczyszczone powietrze jest następnie wdmuchiwane z powrotem do pomieszczenia. Część modeli oczyszczaczy ma także funkcję jonizacji, która polega na dodatkowym wzbogacaniu filtrowanego powietrza w jony ujemne. Niektóre są także wyposażone w funkcję nawilżania powietrza. Trzeba jednak pamiętać, że urządzenia te nie stanowią substytutu wentylacji i mogą ją jedynie wspomagać. Oczyszczacze zasilane są energią elektryczną i nie należy umieszczać ich bliżej niż 15 cm od innych urządzeń elektrycznych ani wstawiać ich do wilgotnych pomieszczeń. Należy też pamiętać o doborze rozmiarów urządzenia do wielkości pomieszczenia — małe oczyszczacze nie poradzą sobie na dużych powierzchniach zamkniętych.

Nawiewniki antysmogowe

Nawiewniki z filtrem antysmogowym to urządzenia zabezpieczające przed przedostawaniem się zanieczyszczeń do pomieszczeń. Filtrują 100% trafiającego do wnętrza powietrza, skutecznie chroniąc mieszkanie przed zanieczyszczeniami i alergenami oraz zapewniając właściwą wentylację, bez konieczności otwierania okien. Filtry zastosowane w nawiewnikach w znacznym stopniu ograniczają dostawanie się do wnętrz m.in. pyłów cementowych i węglowych, pyłków i zarodników roślin, pyłów przemysłowych, pyłów zawieszonych PM10 (do 99%) i PM2.5 (do 85%), a nawet dużych bakterii i roztoczy. Takie nawiewniki znacznie przyspieszają pracę oczyszczaczy powietrza, a wymiana ich filtrów jest bardzo prosta.

montaż okien

Rośliny filtrujące

W 1989 roku NASA przeprowadziła badanie, których zwieńczeniem było stworzenie listy 18 roślin mogących odfiltrować z powietrza amoniak, aldehyd mrówkowy, benzen i trichloroetylen (“Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement”). Choć nazwy tych związków mogą się wydać mało powszechne, można je znaleźć praktycznie we wszystkim – począwszy od mebli i dywanów po spaliny i dym tytoniowy. Wartym rozważenia jest więc wstawienie do mieszkania kilku dracen odwróconych, bluszczy pospolitych lub chryzantem wielkokwiatowych (pełną listę można znaleźć w Internecie) — przynajmniej jedną sztukę na 10 m2. Trzeba jednak pamiętać, że niektóre z tych roślin są jednak trujące. Nie powinny też stanowić jedynego źródła filtracji, a jedynie wspomagać pozostałe metody.

Podsumowanie

Zawarte w smogu związki, np. tlenki siarki, tlenki azotu i tlenek węgla, mogą być bardzo niebezpieczne dla zdrowia, a nawet życia mieszkańców miast. Dlatego też należy odpowiednio zabezpieczyć się przed nimi oraz podjąć kroki służące ograniczeniu występowania smogu.