Czy zaliczka to bezpieczna forma rozliczeń?

            Chc─ůc wyczerpa─ç temat zaliczki, nie spos├│b pomin─ů─ç zagadnienia zadatku, z prozaicznej przyczyny ÔÇô w praktyce, zw┼éaszcza po┼Ťr├│d konsument├│w, obie te nazwy bywaj─ů traktowane synonimicznie. Cz─Östokro─ç strona umowy, zobowi─ůzuj─ůca si─Ö ui┼Ťci─ç uzgodnion─ů kwot─Ö tytu┼éem zastrze┼╝onej w umowie zaliczki b─ůd┼║ zastrze┼╝onego w umowie zadatku, nie dostrzega r├│┼╝ni─ç pomi─Ödzy obiema instytucjami. C├│┼╝, na pierwszy rzut oka i zaliczka i zadatek kojarz─ů si─Ö przecie┼╝ z kwot─ů, stanowi─ůc─ů zazwyczaj mniejszy albo wi─Ökszy u┼éamek um├│wionego wynagrodzenia.

Zaliczka i zadatek a przepisy prawa.

            Co najistotniejsze, zaliczka nie zosta┼éa wprost uregulowana przepisami prawa, w przeciwie┼ästwie do zadatku, normowanego artyku┼éem 394 k.c. W przywo┼éanym przepisie skonstruowano wzgl─Ödnie wi─ů┼╝─ůc─ů norm─Ö interpretacyjn─ů (por. A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowi─ůzania ÔÇô cz─Ö┼Ť─ç og├│lna, wyd. II, Lex/el., 2014).

Dyspozytywny jest charakter wszystkich norm wyra┼╝onych w art. 394  k.c. Skutki prawne okre┼Ťlone tymi normami mog─ů wyst─ůpi─ç jedynie w braku odmiennych postanowie┼ä umownych lub zwyczaju (por. wyrok S─ůdu Najwy┼╝szego z dn. 19.02.2014 r., sygn. akt: V CSK 187/13). Tym samym, strony mog─ů swobodnie kszta┼étowa─ç zadatek r├│wnie┼╝ w zakresie ┬ž 2 i 3 ww. przepisu.

Charakter wzgl─Ödnie wi─ů┼╝─ůcej normy interpretacyjnej oznacza, ┼╝e regu┼éy okre┼Ťlone art. 394 k.c. znajduj─ů zastosowanie w├│wczas, gdy strony umowy nie ureguluj─ů zadatku w spos├│b odmienny ani┼╝eli to uczyni┼é ustawodawca.

Zatem, w braku odmiennego zastrze┼╝enia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, ┼╝e w razie niewykonania umowy przez jedn─ů ze stron druga strona mo┼╝e bez wyznaczenia terminu dodatkowego odst─ůpi─ç od umowy i zachowa─ç otrzymany zadatek, a je┼╝eli sama go da┼éa, mo┼╝e ┼╝─ůda─ç sumy dwukrotnie wy┼╝szej.

Podsumowuj─ůc, je┼╝eli intencj─ů stron umowy jest zastrze┼╝enie zadatku, lecz w spos├│b odmienny ani┼╝eli zadatek uregulowa┼é ustawodawca, do tre┼Ťci umowy nale┼╝y wprowadzi─ç stosowne postanowienie Pod k─ůtem post─Öpowania dowodowego mo┼╝e okaza─ç si─Ö niewystarczaj─ůce zastrze┼╝enie, i┼╝ strony uzgadniaj─ů zadatek w kwocie X.

Konsekwencje zaliczki i zadatku.

            Je┼╝eli wi─Öc strona zobowi─ůzuj─ůca si─Ö do wp┼éaty okre┼Ťlonej kwoty chce zabezpieczy─ç jej zwrot na wypadek niewykonania umowy przez drug─ů ze stron, powinna d─ů┼╝y─ç do wyra┼║nego zastrze┼╝enia w umowie, ┼╝e uzgodnion─ů kwot─Ö uiszcza tytu┼éem zadatku. Nieuszczeg├│┼éowienie zastrze┼╝onego zadatku spowoduje, ┼╝e zastosowanie znajdzie regu┼éa wyra┼╝ona w art. 394 ┬ž 1 k.c.

            Stan sprawy komplikuje si─Ö, je┼╝eli strony nie zastrzeg─ů, czy wp┼éata okre┼Ťlonej kwoty nast─Öpuje tytu┼éem zaliczki , czy zadatku. Powstaje w├│wczas niejasno┼Ť─ç, jak nale┼╝y dokonan─ů wp┼éat─Ö postrzega─ç.

W sytuacji ewentualnego sporu s─ůdowego stosowana b─Ödzie regu┼éa art. 65 ┬ž 2 k.c., zgodnie z  kt├│r─ů w umowach nale┼╝y raczej bada─ç, jaki by┼é zgodny zamiar stron i cel umowy, ani┼╝eli opiera─ç si─Ö na jej dos┼éownym brzmieniu. Bior─ůc pod uwag─Ö zakazy dowodowe zakre┼Ťlone na wypadek niezawarcia umowy w przepisanej formie, zwracam uwag─Ö na wyrok S─ůdu Apelacyjnego w Gda┼äsku z dn. 22.10.2020 r. (sygn. akt: I ACa 375/19): Dopuszczalne jest si─Ögni─Öcie do kontekstu sytuacyjnego (faktycznego), a zw┼éaszcza okoliczno┼Ťci, jakie zasz┼éy przed z┼éo┼╝eniem o┼Ťwiadczenia woli, towarzysz─ůcych z┼éo┼╝eniu o┼Ťwiadczenia woli, jak i p├│┼║niejszych, kt├│re mog─ů by─ç stwierdzone za pomoc─ů pozadokumentowych ┼Ťrodk├│w dowodowych, tak┼╝e dowodu ze ┼Ťwiadk├│w lub z przes┼éuchania stron, dowody takie nie s─ů bowiem skierowane przeciw osnowie dokumentu (por. art. 247 k.p.c.), lecz s┼éu┼╝─ů ustaleniu w drodze wyk┼éadni niejasnych o┼Ťwiadcze┼ä woli zawartych w dokumencie.

Pytanie brzmi ÔÇô czy zaliczka nie podlega zwrotowi?

            Obiegowy pogl─ůd stanowi o zaliczce jak o ┼Ťwiadczeniu, kt├│re na wypadek niedoj┼Ťcia umowy do skutku nie podlega zwrotowi. Tymczasem, wsp├│┼écze┼Ťnie w orzecznictwie o zaliczce wypowiada si─Ö nast─Öpuj─ůco: Zaliczka uiszczana jest na poczet konkretnego ┼Ťwiadczenia, a zatem przypisuje si─Ö jej przede wszystkim znaczenie r├│wnoznaczna z zap┼éat─ů cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiadczenia. Zarachowanie zaliczki na poczet ┼Ťwiadczenia nie wywo┼éuje zatem innych istotnych skutk├│w prawnych, w szczeg├│lno┼Ťci za┼Ť nie spe┼énia funkcji zabezpieczaj─ůcej jak to jest w przypadki zadatku. Z tej przyczyny przyjmuje si─Ö, i┼╝ w przypadku niedoj┼Ťcia umowy do skutku (ÔÇŽ) zaliczka uiszczona na poczet ceny podlega zwrotowi jako ┼Ťwiadczenie nienale┼╝ne ÔÇô nie zostaje bowiem osi─ůgni─Öty cel ┼Ťwiadczeni zaliczki (art. 410 ┬ž 2 k.c.), a powy┼╝szy obowi─ůzek aktualizuje si─Ö bez wzgl─Ödu na przyczyn─Ö niezawarcia umowyÔÇŽ
(por. wyrok S─ůdu Apelacyjnego w Warszawie z dn. 19.05.2016 r., sygn. akt: VI ACa 529/15).

            W ┼Ťwietle powy┼╝szego zaprzeczam, jakoby zaliczka sama przez si─Ö nie podlega┼éa zwrotowi, natomiast niezale┼╝nie od tego, co do zasady zabezpiecza interesy strony umowy w mniejszym stopniu ni┼╝ zadatek ÔÇô chyba ┼╝e w umowie zawarto postanowienia chroni─ůce interes tej strony, kt├│ra da┼éa zaliczk─Ö  Co wi─Öcej, interesy stron umowy zabezpiecza w mniejszym stopniu ani┼╝eli zadatek ÔÇô we┼║my bowiem pod uwag─Ö, ┼╝e zasadniczo w razie niewykonania umowy przez jedn─ů ze stron druga strona mo┼╝e bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odst─ůpi─ç i otrzymany zadatek zachowa─ç, a je┼╝eli sama go da┼éa, mo┼╝e ┼╝─ůda─ç sumy dwukrotnie wy┼╝szej. Je┼Ťli za┼Ť strony um├│wi─ů si─Ö na zaliczk─Ö, to w razie niewykonania umowy nale┼╝a┼éoby jej przypisa─ç przymiot ┼Ťwiadczenia nienale┼╝nego,
kt├│re jako takie podlega zwrotowi.

prawnik/aplikant radcowski Miłosz Bagiński-Żyta